Onun xəritəsində dünyanın mərkəzi türk torpağı idi (Dördüncü hissə)

/ Çərşənbə axşamı, 18 Avqust 2020 13:37
Onun xəritəsində dünyanın mərkəzi türk torpağı idi (Dördüncü hissə)

Müsəlman mədəniyyətinin böyük simaları

(Əvvəli: https://islam.az/az/mezhaleler/i-slam-tarikhi/item/6104-oz-dilini-dunyaya-tan-rtd-rm-s-turk-mahmud-kasghari;  https://islam.az/az/mezhaleler/i-slam-tarikhi/item/6142-muselman-turk-dunyas-n-n-en-meshur-dilci-alimi;  https://islam.az/az/mezhaleler/i-slam-tarikhi/item/6214-qurandan-ve-hedislerden-ilham-alan-dahi-turk)

 

Kaşğarinin xəritəsində Misir, Hindistan, Rusiya və Çinin müasir ərazisini, onların arasında yerləşən torpaqların əksəriyyətini görmək olar. Yaşıl yarımdairə ilə seçilmiş Yaponiyanın təsviri daha çox maraq doğurur. Bu, bizə məlum olan ilk türk xəritəsi olmaqla yanaşı, bu gün də Yaponiyanın təsvir edildiyi ən qədim dünya xəritəsi kimi qəbul olunur.

Mahmud Kaşğarinin seçdiyi format coğrafi uzunluq və en dairələri xətlərinə bölünən xəritələrə nisbətən böyük bir üstünlüyə malik idi: Kaşğarinin xəritəsinin mərkəzi var idi. Ərəb xəritəçəkənləri dairəvi xəritələri çox sevirdilər, çünki dairənin tən ortasında Məkkəni yerləşdirmək mümkün idi. Amma Kaşğari fokus nöqtəsini dəyişdirdi. Onun mövzusu nə İslam aləmi, nə də türklərin dünyası idi; buna görə onun xəritəsində nə Məkkə, nə də Bağdad təsvir edilmişdi. Kaşğari demək olar ki, bütün dünyanı o zamanlar Qaraxanilərin əsas şəhəri olan Balasaqunun başına fırlanan vəziyyətdə təsvir etmişdi. Bu, siyasi cəhətdən düşünülmüş addım idi.

Təcrübəyə söykənən fəaliyyətinə baxmayaraq, Kaşğarinin türklər haqqında təsəvvürü özünü aldatmaq həddinə çatan romantikadan məhrum deyildi. O deyirdi ki, türk yabançı dünyaya (yəni həmin dövrdə fars dünyasına) həddən çox yaxınlaşanda dil və mədəniyyət baxımından özünəməxsusluğunu itirməyə başlayır. Məgər Kaşğarinin öz həyatı elə bu cür kosmopolitizmin bariz nümunəsi deyildimi? O qədim türk dualarını artıq oxumurdu, ərəb dilini bütünlükdə qəbul etmişdi və Samani mədəniyyətini öz canına hopdurmuş bir sülalə ilə ailə bağlılığı qurmuşdu. Zəmanəyə çox uyğunlaşmağı bacaran bu şəxs sanki itirilmiş cənnətin həsrətində idi, sözlərin nəhəng enerjiyə malik olduğu, poeziya və müdrikliyin hökm sürdüyü yerin xiffətini çəkirdi.

Türk mədəniyyətini fəal təbliğ edən Kaşğari qəlbinin dərinliklərində bədbin olaraq qalırdı. Mümkündür ki, o da Firdovsi kimi İslamdan əvvəlki irsin mühüm elementlərinin birdəfəlik məhv olmasından qorxduğu üçün var gücü ilə onları qeydə almaqla məşğul idi. Bu məqsədlə hər ilin konkret heyvanla bağlandığı 12 illik türk təqviminə aid böyük bir ədəbi parçanı öz kitabına daxil etmişdi. Qaraxani və Səlcuq hökmdarlarının qəbul etdikləri müsəlman təqvimi köhnə sistemi əvəz etsə də, köhnə təqvim 12 aylıq müsəlman təqvimi ilə yanaşı hələ istifadə edilirdi və 200 il sonra da monqol torpaqlarında qüvvədə idi. 

Kaşğari kitabda özünü həm türklərdən biri və özününkü kimi, həm də onları kənardan öyrənən tədqiqatçı kimi təqdim etməyə çalışırdı. Bəli, o, məğrur türk idi və oxucusuna da bunu unutmaq imkanı vermirdi. Lakin onun türklər haqqında təsəvvürü yaşadığı dövrün kosmopolitizmi ilə qarışmışdı. O, ərəb dilçilərindən və fars əsatir toplayanlarından (Firdovsi də daxil olmaqla) mənimsədiyi üsullardan tərəddüd etmədən istifadə edirdi. 

Beləliklə, Kaşğarinin əsəri türklər tərəfindən idarə olunduqlarını yenicə dərk etməyə başlayan fars və ərəb oxucular üçün qələmə alınmış, türklərə aid olan hər şeyi siyasi məqsədlər naminə mədh edən bir kitab təsiri bağışlayır. Çöllərdə apardığı araşdırmalara və şəxsi qənaətinə əsaslanaraq o, oxucunu inandırırdı ki, hər şey yaxşı olacaq və qarşıda onları yeni imkanlar gözləyir. Amma onlar yeni dövrün reallığını dəqiq anlamalıdırlar. Kaşğari iddia edirdi ki, guya Peyğəmbər türk mədəniyyətinin və türklərin üstünlüyünü bəyan edib. Bunu axmaqcasına inkar edən hər kəs “özünü oxlara nişan edəcək”. Başqa sözlə, bu kitabın missiyasını inkar edən istənilən şəxs öləcək!

Bununla yanaşı, Kaşğarinin “Divani-lüğət”i əbədi mədəni dəyərlərə böyük bir ehtiramdır. Kitabın müəllifinə həyat bu qanunu öyrətmişdi ki, heç nə ötəri şeylərdən daha artıq dərəcədə qaları ola bilməz. Əbədi və dəyişkən dəyərlərin qarşıdurması kitabın ana xəttini təşkil edir. Amma bu gərginlik oxucunu mənfi yükləmir, əksinə, kitaba yeni ruh verir, onu yenilikçi etnoqrafik araşdırma çərçivəsindən çıxarır və daha uca səviyyəyə yüksəldir. 

 

Please publish modules in offcanvas position.