Məscid tikdirmiş qadınlar (üçüncü hissə)

/ Bazar, 24 Yanvar 2021 17:10
Məscid tikdirmiş qadınlar (üçüncü hissə)

(Əvvəli: https://islam.az/az/mezhaleler/i-slam-tarikhi/item/7678-mescid-tikdirmis-qad-nlar-birinci-hisse; https://islam.az/az/mezhaleler/i-slam-tarikhi/item/7785-mescid-tikdirmis-qad-nlar-ikinci-hisse)

Qadınların vəsaiti hesabına tikilmiş məscidlərdən biri Ədirnə şəhərindəki Ayişə Sultan camisidir. Sultan İldırım Bayezidin nəvəsi Ayişə Sultan tərəfindən 1468-ci ildə ucaldılmış bu cami təkgünbəzli və təkminarəlidir. 

Türkiyədəki daha bir maraqlı məscid də oxşar ada malikdir. İzmirin tabeliyindəki Mordoğan kəndində yerləşən Ayişə kadın camisi memarlıq üslubu baxımından XIV-XV əsrlərin tikililərini xatırladır. Dildən-dilə gəzən rəvayətə görə, məscid Ayişə adlı gənc qızın adını daşıyır. Ailə qurmadan ağır xəstəlik nəticəsində dünyasını dəyişən qız vəsiyyət edir ki, onun öz əlləri ilə hazırladığı cehiz əşyalarını satıb, puluna məscid tikdirsinlər. Qızın anası vəsiyyətə əməl edib, kənddə məscid tikdirir. Ana rəssamlara sifariş edir ki, qızın öz cehizlik pərdə və paltarlarının üzərinə toxuduğu naxışları məscidin divarlarına həkk etsinlər. Həmin gül-çiçək rəsmləri və naxışlar bu gün də məscid divarlarını bəzəyir. Caminin içində qoyulmuş, yaşı bir neçə yüz ili ötüb-keçən taxta saat hələ də işlək vəziyyətdədir.   

XV əsrdən başlayaraq demək olar ki, bütün Osmanlı sultanlarının anaları və xanımları məscid tikdirmişlər. Qadınların məscid inşa etdirməsi Osmanlı sarayında ənənəyə çevrilmiş, hətta yazılmamış qanun şəklini almışdı. Sadəcə məscid binası deyil, külliyyə adlı tikililər kompleksi inşa edilirdi. Külliyyələrə bir qayda olaraq cami, mədrəsə, məktəb (azyaşlı uşaqlar üçün), imarət (xeyriyyə binası), bəzən daha bir neçə köməkçi binalar daxil olurdu. Xüsusilə, paytaxt İstanbulda hakim sülalə qadınlarının adını daşıyan onlarla külliyyə mövcud idi, onlar bu gün də öz funksiyasını qoruyub-saxlamaqda və fəaliyyət göstərməkdə davam edir. 

İstanbulun Haseki səmtindəki külliyyə (kompleks) Sultan Süleyman Qanuninin xanımı, “Möhtəşəm yüzil” serialından tanıdığımız Xürrəm Sultan tərəfindən inşa edilmişdir. 1551-ci ildə məşhur Osmanlı memarı Sinanın layihəsi əsasında tikilmiş kompleksə cami, mədrəsə, məktəb, xəstəxana, xeyriyyə binası və bulaq daxildir. Vaxtilə İstanbulun Arvadbazar məhəlləsinə aid olduğu üçün bu məsciddən və ona bitişik binalardan daha çox qadınlar istifadə edirdilər.

Sultan Süleymanla Xürrəm Sultanın qızı Mehrimah Sultan 1566-cı ildə İstanbulun Ədirnəqapı məhəlləsində Memar Sinana möhtəşəm bir kompleks inşa etdirmişdir. Çox yaraşıqlı, təkminarəli camidən, mədrəsə, məktəb, fəvvarə, xeyriyyə binası və hamamdan ibarət olan kompleksə Mehrimah Sultanın vəsaiti hesabına su kəməri də çəkilmişdi. Bu komplekslə bağlı bəzi rəvayətlər də danışılır. Deyilənlərə görə, Memar Sinan Mehrimah Sultana duyduğu gizli sevgini öz yaratdığı memarlıq əsərlərində büruza vermişdir. Məlumdur ki, Sultan Süleyman öz qızı Mehrimahın şərəfinə İstanbulun Üsküdar məhəlləsində məscid tikdirmişdi. Bu məscid Mehrimah Sultanın özünün tikdirdiyi məsciddən bir neçə il əvvəl Sinan tərəfindən layihələndirilmişdi. Memar Sinan məscidlərə elə quruluş vermişdi ki, hər il Mehrimah Sultanın doğum günündə (21 mart) axşam çağı Günəş Ədirnəqapıdakı caminin arxasında batır, Ay isə Üsküdardakı caminin arxasından doğur. Memar bununla Mehrimah Sultanın adına işarə etmişdir (mehr-Günəş, mah-Ay). Bəzi məlumatlara görə, Ədirnəqapıdakı Mehrimah camisi təbii işıqlanma baxımından İstanbuldakı bütün məscidlərdən üstündür.

Osmanlı Sultanı III Muradın xanımı Safiyə Sultan tərəfindən tikintisinə başlanmış, amma yarımçıq qalmış, yarım əsrdən sonra Sultan IV Mehmetin anası Xədicə Turhan Sultan tərəfindən inşası tamamlanmış qoşaminarəli Yeni Validə camisi (İstanbul, Eminönü) zəngin arxitektura quruluşuna malikdir.

Azərbaycan üçün də maraq doğuran məscidlərdən biri İstanbuldakı Valide han camisidir. Adından göründüyü kimi mehmanxana kompleksinin daxilində inşa edilmiş bu məscidin tarixi XVII əsrə gedib-çıxır. Osmanlı sarayında sultanın anası “validə” və ya “validə sultan” çağırılırdı. Osmanlı tarixində həm siyasi fəaliyyəti ilə, həm də yeganə qətlə yetitilmiş validə sultan olması ilə məşhurlaşan Köşəm Sultan (sultan IV Muradın anası) İstanbulun Mahmudpaşa məhəlləsində, Çakmakçılar yoxuşunda mehmanxana kompleksi tikdirmişdi. Bu mehmanxana öz zamanında ucuzluğu və yüksək səviyyəli xidməti ilə tanınırdı. Məşhur səyyah Övliya Çələbi buranı böyüklüyünə görə “şəddadi saray” adlandırmışdı. Sonralar Validə hanı zəlzələ və baxımsızlıq üzündən qismən dağıldı.

Validə hanı məscidi hələ orta əsrlərdə xaricdən gələn qonaqların ibadət məkanı sayılırdı. 1950-ci illərdə məscid yenidən həyata qaytarıldı. Məscidin təmiri İran tərəfindən həyata keçirildiyi üçün bura “iranlılar məscidi” kimi məşhurdur. İstanbulda yaşayan azərbaycanlılar və digər cəfəri məzhəbli müsəlmanlar əsasən bu məsciddə ibadət edirlər. Hər il Validə hanı məscidində böyük məhərrəmlik mərasimi keçirilir. Məscidin yerləşdiyi həyətdə və ətrafda xırda dükanlar və atelyelər yerləşir. İbadət zalı məscidin ikinci mərtəbəsindədir, bura 15 pillədən ibarət pilləkənlə qalxırlar. Bəzi məlumatlara görə İstanbulda ilk Quran çapı bu məscidin həyətindəki iranlılar mətbəəsində həyata keçirilmişdi.       

 

Please publish modules in offcanvas position.