Qurandan və hədislərdən ilham alan dahi türk (Üçüncü hissə)

/ Понедельник, 10 августа 2020 11:56
Qurandan və hədislərdən ilham alan dahi türk (Üçüncü hissə)

Müsəlman mədəniyyətinin böyük simaları

(Əvvəli: https://islam.az/az/mezhaleler/i-slam-tarikhi/item/6104-oz-dilini-dunyaya-tan-rtd-rm-s-turk-mahmud-kasghari;  https://islam.az/az/mezhaleler/i-slam-tarikhi/item/6142-muselman-turk-dunyas-n-n-en-meshur-dilci-alimi)

Kaşğari qətiyyən buna şübhə etmirdi ki, köçəri türklərin mədəniyyəti və dəyərləri dünyanı keyfiyyət baxımından yeni bir mərhələyə çıxarmaq üçün (Allah tərəfindən) seçilib. O, öz lüğətinin müqəddiməsində yazırdı: “Türklər zəmanənin hakimidirlər, dünyanı idarə etməyin ipini Allah onların əlinə vermiş, onları digər insanlardan daha yüksəyə ucaltmış, onlara yaxın və sədaqətli olanları gücləndirmiş, haqqa doğru yönəltmişdir”. Türk anlamı altında Kaşğari, əlbəttə ki, atalar sözlərini, xalq ədəbiyyatı nümunələrini, xüsusilə də türk dilini qoruyan, gələcək nəsillərə ötürən sadə kişilər və qadınlar da daxil olmaqla bütün əhalini nəzərdə tuturdu.

Kaşğari ilahi iradəni türk dilini öyrənməyin vacibliyinə sübut kimi gətirirdi. Buxaridən 200 il sonra Kaşğari təntənəli şəkildə elan etdi ki, İmam Buxari və Nişapuri ona Peyğəmbərin əsl hədisini çatdırmışlar. Bu hədisdə Peyğəmbər bəşəriyyəti “türklərin dilini öyrənməyə çağırırdı, çünki onların hakimiyyəti uzunmüddətli olacaq”. Başqa sözlə, türk dilini və türk mədəniyyətini öyrənmək artıq möminin vəzifəsi idi. Daha sonra o, Peyğəmbərin başqa bir hədisini də təqdim edir: “Türklər bütün xalqlardan üstündürlər”. Qaraxani və Səlcuq hökmdarları bu təbliğat addımından çox razı qalmalı idilər.

Bu müqəddimədən sonra Kaşğari lüğətin mətninə keçir. O, kitabı yazmağa başladığı tarixi qeyd etmişdir: 25 yanvar 1072-ci il. Kitab üzərində beş illik yaradıcılıq prosesini nəzərə alsaq, o, öz işini 1072-ci il yanvarın 9-da bitirmişdir. Birinci səhifədən sonuncu səhifəyə kimi Kaşğari öz populist baxış bucağına sadıq qalır, çoxsaylı türk şivələri və mədəniyyətləri arasında heç bir üstünlük fərqi irəli sürmür. Mətbəx, qan qohumluğu, xalq təbabəti kimi etnoqrafik elementlər barədə onun yazılarında dərin hörmət hiss olunur.

Bu mövqeyi qoruyub-saxlamaq çətin deyildi. Çünki Mahmud Kaşğari öz kitabında türklər üzərindəki bütün xarici təsirləri diqqət mərkəzindən kənara atmışdır. Doğrudur, o, Makedoniyalı İsgəndərin Orta Asiyaya hücumu ilə bağlı olan hadisələr üzərində maraqla dayanır, amma nəzərdən qaçırmayaq ki, kitab qələmə alındığı zaman min ildən artıq tarixi olan bu hadisələr türk həyat tərzinə bütünlüklə hopmuşdu. Digər yerlərdə Kaşğari türk tayfalarını xarici təsirdən uzaq şəkildə təsvir edir. Bu nöqteyi-nəzər cəzbedici olduğu qədər də yanlışdır. 

Kaşğarinin türk məişətinə və mədəniyyətinə dərindən baş vurması onun tərəfindən irəli sürülmüş ən mühüm yeniliklərdən biri idi. O, öz kitabına türk dilində uzun poemaları və atalar sözlərini daxil etmişdi, amma oxucunun işini asanlaşdırmaq üçün mətnin əsas hissəsi ərəb dilində verilmişdi. Kaşğari sanki yeni başlayanlar üçün dərslik yazırmış kimi aydın və dəqiq üslubda yazırdı. Bununla yanaşı, bu kitab ekzotik yerlərə səyahətdən təzəcə qayıtmış və sadəlövh, amma savadlı auditoriya ilə ilk təəssüratlarını bölüşən antropoloqun heyranlıq içində qələmə aldığı hesabatı xatırladır. Kaşğari təvazökar davranaraq, yazılarını birinci şəxsin adından yazmaqdan (“mən” sözü işlətməkdən) çəkinir. Bununla belə, kitab boyunca oxuculara bu fikri ardıcıl təlqin edir ki, bütün bu məlumatlar tanınmayan məkanlara səfər etmiş, az öyrənilmiş xalqların içində bir neçə ay yaşamış, hər şeylə maraqlanan etnoqraf və dilçinin (yəni müəllifin) səyləri sayəsində əldə edilmişdir. 

Kaşğari öz əsərinə çoxlu sayda atalar sözü və xalq deyimi daxil etmişdir. Məqsəd türk mədəniyyətinin müdriklikdə başqalarından geri qalmadığını oxucuya çatdırmaqdır. Bu nöqteyi-nəzərə atalar sözlərini sübut kimi gətirməklə o, türkləri insanın kamilləşmə imkanları ilə bağlı əsassız illüziyalara inanmayan realist xalq kimi təqdim edir: “Uzunğulağın üstündəki yəhər-yüyən onu ata çevirməz”. “Başqasına pislik edən bunu özünə edir”. 

Kaşğariyə görə, türklər yaxşı anlayırdılar ki, dünyada heç nə mübarizəsiz qazanılmır: “Bal toplayan adam arıların sancmasına da dözməlidir”. Onlar mübariz ruhlu idilər, amma mübarizənin nəticəsini də anlayırdılar: “İki dəvənin davasında ölən onların arasında uçan milçək olar”. Hər kəs öz hərəkətlərinə görə cavabdehdir, çünki “hər qoyunu öz ayağından asarlar”. Türklər ciddiyyəti və hər şeyə realist baxışı dəyərləndirirdilər: “Dovşan dağa qəzəblənib, dağın bundan xəbəri yox”.

Türklər biliyin əhəmiyyətinə inanırdılar: “Bilən və bilməyən eyni deyil”. Onlar uzaqgörənliklə davranır və bədbinliyə qapılmırdılar, çünki “tək bir qarğa ilə qış gəlməz”. Ardıcıl zəhmət mütləq öz bəhrəsini verər: “Tez evlənən öz ailəsini böyüdər, yuxudan tez oyanan çox yol qət edər”.

 

Комментарии (0)

Здесь не опубликовано еще ни одного комментария

Оставьте свой комментарий

  1. Опубликовать комментарий как Гость.
0 Значки
Вложения (0 / 3)
Поделитесь своим местоположением

Please publish modules in offcanvas position.